Orta Asya Türk Kültür ve Uygarlığı

 Orta Asya Türk Kültür ve Uygarlığı

Orta Asya Neresi?

orta-asya-haritasi

Orta Asya, dar anlamıyla beş ülkeyi (Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan,Türkmenistan ve Tacikistan) içine alan çoğrafi alanı tanımlar.

Geniş anlamda ise Afganistan, Pakistan’nın kuzeyi, Çin’in batısı (Doğu Türkistan & Tibet), Moğolistan ve Rusya’nın bir kısmı ile kuzeydoğu İran’ı içeren bölge ve bölgeyi tanımlamak için kullanılan çoğrafi terimdir.

Asya kıtasının dünya okyanuslarından uzak iç kesimini belirtmek için kullanılır, bölgenin bu denizlere kapalı oluşu başlıca ana özelliğidir.

Uygarlık nedir, neleri kapsar?

TDK tanımına göre; 1. isim Uygar olma durumu, medeniyet, medenilik2. Bir ülkenin, bir toplumun, maddi ve manevi varlıklarının, fikir, sanat çalışmalarıyla ilgili niteliklerinin tümü, medeniyet”Gerçekten uygarlık nimetlerinin gençlere bir faydası oldu ama daha çok bundan büyükler istifade ediyor.” H. E. Adıvar

Kültür nedir?

TDK’nın ilk 2 tanımı bizim konumuza uyuyor;

1.isim Tarihsel, toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada, sonraki nesillere iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü, hars, ekin”Harf inkılabı, Türk kültür inkılabının temelidir.” -E. İ. Benice

2.Bir topluma veya halk topluluğuna özgü düşünce ve sanat eserlerinin bütünü”Doğrusu, teknik ve kültür her gün biraz daha ilerlemektedir.” S. Birsel

Uygarlıkla Kültür Arasındaki Nasıl Bir Fark Var?

Orta Asya İklimi

  • Kavurucu sıcak, dondurucu kış, fırtınalar.
  • Sibirya tarafı buzdan toprak, aşağı taraf çöl.
  • Kışları -50 derecede donan bozkırlar, donan göller ve nehirler.
  • Yüksek dağlarla ve çöllerle çevrili.

İklimin Kültüre Nasıl Bir Etkisi Olabilir?

  • Hayvancılık
  • Göçebe Yaşam Tarzı
  • Savaşçı Özellikler

Göçebelik Nasıl Bir Yaşam Tarzı?

Göçebe demek, değişik şartlara bağlı olarak belli bir yöre içinde çadır, hayvan ve öteki araçlarla yer değiştiren, yerleşik olmayan kimse veya topluluk demektir.

Çinliler göçebeler için “otun ve suyun peşinden gidenler” tanımını kullanıyorlar. Bozkırın, özellikle de Moğolistan bozkırının insanı olan Orta Asya Türkleri de atlı göçebe idiler.

Savaşçılık

Savaşçılık, Orta Aysa bozkırlarında göçebe hayat sürmekten ileri gelen doğal bir sonuç diyebiliriz. Çünkü tanımadıkları coğrafyalarda, üslerden uzakta yoğunlaşma ve lojistik sorunlara yerleşik toplumlardan çok daha iyi hakim olma becerisi ediniyorlar.

Gerard Chaliand’a göre; Sahip olduğu askeri görüş açısına göre, Roma alayları ve Napolyon ordusu dahil hiçbir ordu, bozkırın oğullarının stratejik etkinliğini geçemez. Onlara eşdeğer olanlar bile enderdir.

orta-asya-turkleri

Doğa ve yaşam koşulları bölgede son derece dayanıklı, güçlü ve yırtıcı bir insan türü yaratmıştır.

Onlu sistem ve Turan taktikleri Mete Han tarafından icat edilmiştir. Onlu sistem orduyu 10’lu 100’lü 1000’li gruplara ayırır ve hareket kabiliyetini arttırır. En büyük birliğe tümen adı verilir.

Turan taktiğinde ordu 3 kanada ayrılır sadece orta kanat düşmanla çarpışıp yenilmiş gibi yapar. Geri çekilirken düşman orta grubu takip edip menzile girince sağ ve sol kanat düşmanı çember içine alarak yok eder.

Mete Han’ın tahta çıkış tarihi olan M.Ö. 209, Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş tarihi kabul edilmektedir.

Orta Asya Türklerine “Çoban Savaşçılar” deniyordu. Neden?

Göçebe bir toplum olduklarından temel geçim kaynakları hayvancılık. Yeni otlak bulmak, daha verimli topraklara ulaşmak ya da başka bir takım nedenlerle sürekli olarak göç halindeler.

Göçebe İmparatorluklar Denildiğinde Ne Anlamalıyız?

Avrasya Orta Kuşağı’ndan çıkan, bazıları iki bin yıldan fazla bir süre dünya tarihini belirlemiş olan Attila, Cengiz Han ya da Timur gibi ünlü atlı okçu fatihlerin kurdukları imparatorluklar.

Esas olarak Orta Asya toplumları göçebelik ve akınlar üzerine bir düzen içerisindelerdi. Bu da yerleşik düzendeki komşuları için her zaman bir tehdit oluşturuyordu.

Göçebe-Yerleşik Çarpışması

Çoban savaşçılar yaklaşık 2000 yıl boyunca yerleşik toplumlarla çatışarak dünya tarihinde sarsıntılar yaratarak, jeopolitiğin temelini oluşturdular.

Verilebilecek en somut örnek kavimler göçü olabilir. Sonucunda Avrupa’nın bugünkü temeli oluştu.

Ta ki ateşli silahlar icad edilene kadar.

Türkler hangi yıllar arasında yoğunluklu olarak bu bölgede yaşadılar?

Asya stepleri M.Ö. 5.yüzyıldan M.S. 15.yüzyıla kadar yaklaşık 2000 yıl göçebe toplulukların yuvası oldu.

Geçim Kaynakları
  • Hayvancılık

Kültürün merkezi at, günlük hayatın bir parçası.

At: Taşıma, savaş ve av aracı / değiş-tokuşta para yerine Kısrak sütünden kımız

Koyun: Yün -çadırın keçesi / Deri -kışlık elbiselerin dikimi / Süt –peynir / Et -Tüketilir

Dışkı: Yakacak

Daha az olarak koyun, keçi ve devede var. Deve özellikle soğuğa dayanıklı olduğu için göçler sırasında kullanılıyor.

  • Maden İşçiliği

Demir ve metal işçiliği ön planda.

Bir sürü mezardan çıkarılan demir, tunç ve altın eşyalar bulunmakta.

Ayrıca halı ve kilim dokumacılığı ile keçe yapımı da gelişmiş durumda.

  • Yaşam Alanı & Aile

Çadırlara yurt adı veriliyor. Yuvarlak tabanlı huni şeklinde.

Aile

Dışardan evlilik yapılıyor.

Aileler –Boy / Boylar –Budun (Bodun)

Birkaç boy + budun –İl / Siyasi örgütlenmenin en yüksek aşaması

Hükümdarlık

Kut Anlayışı: Hükümdara yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı.

Tahta Çıkış: Kut sahibi aileden veraset yoluyla ama bir kurala bağlı değil. Zaman zaman taht kavgalarına yol açabilir.

Kurultay denen danışma meclisi tahta geçecek olan insanı onaylamalı. Örneğin, Kök Türklerde Tapo Kağandan sonra Apa Kağan’ın tahta geçmesi istendi, kurultay (kengeş/toy) reddedince Apa Kağan tahta geçemedi.

  • Hukuk

Orta Asya Türkleri törelerine göre bir yazısız hukuk sistemleri var.

Töre: Yazısız toplum kuralları. Hakan dahil herkes töreye uymalı.

Göçebe oldukları için hapis cezası en fazla 10 gün.

Töre = Gelenek + Hükümdar Buyruğu + Kurultay Kararları

  • Kadın-Erkek

Hakanın eşinin söz hakkı var. Hakan yokken elçi kabul edebilir. Eşitlikçi anlayış hakim.

  • Sanat

Dericilik, Maden İşçiliği ve Dokuma

Süslemelerde genellikle hayvan motifleri kullanılıyor.

  • Orhun Kitabeleri
  • Dini İnanç

Çok tanrılı inanış hakim. Şamanizm & Gök Tanrı (Gök Tanrı inancında da en büyük tanrı Gök Tanrı ama yardımcı ruhlar var. Üretkenliğe katkıda bulunan yardımcı ruhlar olan ıduklarla cevrili tek egemen tanrı) Doğaya saygılı dinler olması açısından dikkat çekiciler. Her şeyin bir ruhu olduğuna inanılıyor.

Şamanizm avcı-toplayıcı döneme kadar uzanıyor. Sadece iyi tanrılar(gök) yok, kötü tanrılar(yer) da var. Düalist bir yapı.

Şaman=Kam =Tanrılarla insanlar arasındaki ilişkiyi kuran kişilere verilen isim. İlk başlarda kadınlar = anaerkil yapı

Kamlar, Türk mitolojisinde Tanrı ile bağı olan kişiler

Kainat 3’e ayrılıyor ; 1-Gök: Büyük Yaratıcı ülgenin ve iyi ruhların alemi / Gök Tengri (başlangıcta dogrudan göğe tapıyorlar)

2-Yeraltı –Kötü ruhlar / Felaket hastalık ölüm …

3-Kutsal atfedilen hayvanlar: At, ayı, tavşan, kakım

Bugün yaptığımız bazı ritueller şamanizm kökenli. Hala yaşatıldığı yerler olduğu gibi diğer dinlerin içine sızmış halde devam ettiği de gözükmekte.

Şamanizmin bugüne uzanan kalıntılarına örnekler

Çaput bağlama: Eskiden ruhları memnun etmek için yapılan bir tür sunu

Loğusa şerbeti: Al isimli kötü ruh Loğusa kadına musallat. Albastı oradan geliyor ve al, kırmızı sevmiyor o yüzden de lohusanın yanına kırmızı nesneler konuyor.

Cem Ayinleri: Şamanizmle islamiyetin şahane bir içiçe geçişi

Kurban süsleme: Tanrılara sunulan kurbanlar süsleniyor….

  • Ölüm

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir