Dünyanın İklim Zenginliği

Dünyanın İklim Zenginliği

Dünya’nın hemen her bölgesinin kendine özgü bir ik­limi bulunmaktadır. Ancak, benzer iklim koşullarına sahip alanlar büyük iklim kuşakları oluşturur. Yüzler­ce km2‘lik sahaları etkileyen büyük iklim gruplarına makroklima adı verilmektedir.

Makroklima alanlarında farklı bölgesel koşulların bu­lunduğu dar alanlarda farklı iklim koşulları oluşur. Büyük iklim bölgeleri içinde dar alanlarda görülen bu iklimlere mikroklima adı verilir. Mikroklimalar, ço­ğunlukla yükselti farklarından dolayı meydana gelir.

Dünya’daki İklim Türleri

  • Ekvatoral İklim

Ekvator çevresinde, 0° -10° Kuzey ve Güney en­lemleri arasında görülür.

Ekvatoral iklim, Amazon ve Kongo havzalarının büyük bir kesiminde, Gine Körfezi kıyılarına yakın bölgelerde, Endonezya ve Malezya’nın büyük bir bölümünde etkili olur.

Yıllık ortalama sıcaklık 25°C dolayındadır. Yıllık sı­caklık farkı 2-3°C’yi geçmez. Günlük sıcaklık farkı görece olarak yıllık sıcaklık farkından daha fazladır.

Yıllık yağış miktarı 2000’mm den fazladır. Bu iklim bölgeleri her mevsim yağışlı olmakla birlikte, eki­noks tarihlerinde yağış maksimum düzeye erişir.

Doğal bitki örtüsü oldukça gür ve geniş yapraklı tropikal yağmur ormanlarıdır.

Milyonlarca yıl önce ortaya çıkan ve yeryüzünde ya­şayan hayvanların yüzde 80’ini barındıran tropik yağ­mur ormanları günümüzde yok olma tehlikesiyle kar­şı karşıyadır.

Ekolojik sistemler bozulurken, pek çok canlının ya­şam alanı yok edilmektedir. Bitki örtüsünün yoğunlu­ğu nedeniyle tropik yağmur ormanları gezegenimizin en önemli oksijen kaynaklarından biri durumdadır.

Ayrıca tropikal ormanlar kıtalar üstündeki en büyük su deposu işlevini görürler. Bu nedenle tropikal yağ­mur ormanlarının yok edilmesi büyük çevre felaket­lerine yol açabilir.

  • Subtropikal (Savan-Yazı Yağışlı Tropikal) İklim

Genel olarak 10°-20° kuzey ve güney enlemleri arasında yaygındır. Bununla birlikte Ekvatoral ikli­min görüldüğü 0°-10° enlemleri arasında 1000 m’den yüksek sahalarda görülür.

Savan iklim, Sudan, Cad, Nijerya, Mali, Moritan­ya, Brezilya, Venezuela, Kolombiya, Peru ve Bo­livya gibi ülkelerde etkili olmaktadır.

Ekvatoral kuşak ile tropikal çöller arasında bir ge­çiş iklimidir.

Yıllık ortalama sıcaklık 20°C dolayındadır.

Yıllık sıcaklık farkı 4 – 5°C’dir.

Yıllık yağış miktarı 1000 – 2000 mm arasındadır.

Güneş ışınlarının dik geldiği yaz ayları yağışlı, kış­lar kuraktır.

Doğal bitki örtüsü yüksek boylu ve gür ot toplu­lukları olan savanlardır.

Savanlar kurak dönemde sararıp kuruyan uzun boylu ot topluluklarıdır.

Subtropikal iklimde yağış rejiminin düzensiz olması­nın nedeni aşağıda açıklanmıştır;

Ekvator çevresinde, ısınan havanın yükselmesi ne­deniyle ortaya çıkan bir alçak basınç kuşağı oluşur. Bunu dengelemek için kuzeydoğudan ve güneydo­ğudan alize rüzgarları eser.

Isınıp yükselen ve onun yerine gelen hava kütleleri 10. ve 25. enlemler arasında kuzeye (temmuz) ve güneye (ocak) doğru gidip gelir. Bu hava hareketle­rini yağış izler.

Kuzey Yarıküre’de yaz aylarında hava akımları kuze­ye kayınca yağış düşer; buna karşılık güneyde yağış olmaz.

Kuzeyde kış olunca hava akımları güneye kayar ve bu kez güney yağış alırken kuzey kuraklaşır. Kurak ve yağışlı mevsimlerin birbirini izlemesi, tropik kuşa­ğın tipik özelliklerinden biridir.

Tropik kuşakta güneş ışınları bölgeye dik olarak gel­diği zaman yağmur yağdığından bu yağmurlara zenit (doruk) yağmurları da denir.

Ekvator’un 10° kuzey ve güneyi arasında kalan bölge­de kuraklık yaşanmaz. Buna karşılık buradan uzakla­şılıp dönencelere yaklaşıldıkça yağışlı ve kurak mev­simler daha belirgin hale gelir. Yağışlı mevsimlerin kısalıp, kurak mevsimlerin uzaması hem bitkiler, hem de hayvanlar için dayanılması zor koşullar yaratır.

  • Muson İklimi

Muson rüzgarlarının etkili olduğu Güney ve Gü­neydoğu Asya’da görülür.

Güney Hindistan, Güney Çin, Güneydoğu Asya, Japonya ve Mançurya gibi bölgelerde etkilidir.

Yıllık ortalama sıcaklık 15 – 20°C dir.

Yıllık sıcaklık farkı 10°C civarındadır.

Yıllık ortalama yağış 2000 mm dolayındadır. Dünya’nın en çok yağış alan bu iklim bölgesinde yıllık yağışların % 85’i yaz aylarında düşer (Yaz muson rüzgarları). Kış mevsimi ise kurak geçer (Kış mu­son rüzgarları).

Muson ikliminin doğal bitki örtüsü muson orman­larıdır.

  • Muson ormanları

Sıcaklıkların daha düşük olduğu kesimlerde kışın yaprağını döken, yazın yeşillenen ormanlar yer alır.

Yağışların azaldığı yerlerde ise savanlar görülür.

Muson ikliminin yeryüzündeki yayılış alanları

Akdeniz ikliminin karakteristik bitki örtüsü, kızıl- çam ormanları ve bu ormanların tahrip edilmesiy­le ortaya çıkan makilerdir.

Makiler, sürekli yeşil kalabilen, kısa boylu, sert yapraklı, kuraklığa dayanıklı, çalı ve bodur ağaç­lardan oluşan bitki topluluğudur. Makilerin boyla­rı 1-2 m kadardır.

Mersin, lavanta, defne, kocayemiş, zeytin, süpürge çalısı, bodur ardıç gibi bitkiler başlıca maki türleridir.

Akdeniz ikliminde yağışın az çok yeterli olduğu orta yükseklikteki yamaçlarında iğne yapraklı ağaçlar­dan oluşan ormanlar (Kızılçam, sarıçam, karaçam ormanları) yer alır.

  • Akdeniz İklimi

Genel olarak, 30° – 40° enlemleri arasında görülür.

En belirgin olarak Akdeniz çevresinde görülmek­le birlikte, Güney Portekiz, Afrika’nın güneyinde Kap Bölgesi, Avustralya’nın güneybatısı ve gü­neydoğusu, Orta Şili ve ABD’nin Kaliforniya eyale­tinde görülür.

Yazları sıcak ve kurak kışları ılık ve yağışlıdır.

Yıllık ortalama sıcaklık 15 – 20°C dir. Yıllık sıcaklık farkı ise 18°C kadardır.

Yıllık yağış miktarı 600 -1000 mm arasında deği­şir. En fazla yağış kışın, en az yağış yazın görülür.

  • Okyanusal İklim

Genel olarak, 30° – 60° enlemleri arasında, karala­rın batı kıyılarında görülür.

Batı Avrupa, Kuzey Amerika’nın kuzeybatısı, Gü­ney Şili, Avustralya’nın kuzeydoğusu ve Yeni Ze­landa’da etkilidir.

Yazlar fazla sıcak, kışlar da fazla soğuk olmaz. Yıl­lık sıcaklık ortalaması 15°C dir. Yıllık sıcaklık farkı 10°C yi bulmaktadır.

Batı rüzgarlarının etkisi ile yağış alan bu iklim böl­gelerinde yıllık yağış ortalaması 1500 mm dir. En fazla yağış sonbaharda görülür.

Doğal bitki örtüsü yayvan ve iğne yapraklı ağaç­lardan oluşan ormanlardır.

Ormanların tahrip edildiği yerlerde çayırlar bulunur.

Step iklimlerinde yıllık sıcaklık farkı 15 – 30°C’dir.

Yıllık yağış miktarı 300 – 500 mm’dir. Step iklimle­rinde en fazla yağış ilkbaharda ve yazın düşmek­tedir.

Doğal bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeşeren, ku­rak mevsimde sararan step (bozkır)’tir.

Bozkır ikliminin görüldüğü sahalarda yaz kuraklığı nedeniyle otlar kurur.

İnsanlar tarafından ağaç kesilerek, yakılarak orman­ların ortadan kaldırılması sonucunda oluşan bozkır­lara antropojen bozkır denir. Bu tür bozkırlar, or­manların tahrip edilmesi sonucunda ortaya çıktığın­dan yer yer ağacı topluluklarına da rastlanır.

  • Karasal İklim

Genel olarak, 30° – 65° enlemleri arasında, karala­rın deniz etkisinden uzak iç kısımlarında ve kıtala­rın doğu kıyılarında görülür.

Karasal iklim, Sibirya, Kanada ve Doğu Avrupa’da daha geniş bir yayılış sahasına sahiptir.

Step iklimi, ılıman ve sıcak kuşakta karaların iç kı­sımlarında bir geçiş iklimi özelliği gösterir. Savan ikliminden çöl iklimine geçiş alanlarında; çöl ikli­minden Akdeniz iklimine geçiş alanlarında ve orta kuşak çöllerinin etrafında ve Akdeniz ikliminden karasal iklime geçiş alanlarında görülür.

Kışlar çok soğuk geçer ve uzun sürer. Yazlar ise sıcaktır. Yıllık sıcaklık ortalaması 0 – 10°C arasında değişir. Yıllık sıcaklık farkı 20 – 40°C’dir.

Yıllık yağış miktarı 500 -600 mm dolayındadır. En fazla yağış yazın, en az yağış kışın düşer. Kış ya­ğışları daha çok kar şeklindedir.

Doğal bitki örtüsü iğne yapraklı ormanlar ve çayır­lardır.

Yağışın azaldığı kesimlerde de bozkırlar (step) görülür.

Sibirya ve Kanada da iğne yapraklı ormanlara tay­ga ormanları adı verilir.

Taygalar, Dünya ormanlarının % 15’ini oluşturur.

  • Çöl İklimi (Sıcak ve Kurak İklim)

Dönenceler civarında, Asya ve Kuzey Amerika’nın iç kısımlarında ve Güney Amerika’nın batısında görülür.

Afrika’da Büyük Sahra, Ortadoğu’da Necef, As­ya’da Gobi, Taklamakan, Deşti Kebir ve Deşti Ke­bir, Avustralya’da Büyük Kum ve Gibson, Güney Afrika’da Kalahari ve Namib, Güney Amerika’da Patagonya, Atacama ve Peru ile ABD’nin güney­batısı yeryüzündeki başlıca çöl alanlarıdır.

Bu iklim tipini, yağışların çok az olması belirler.

Çöllerdeki nem yetersizliği, günlük sıcaklık farkı­nın fazla olmasına neden olur.

Çöllerin oluşmasının üç temel nedeni vardır. Bun­lar; dinamik yüksek basınç koşulları altında oluşan tropikal çöller; sıcak kuşak karalarının kıyılarına ka­dar ulaşan soğuk su akıntılarının oluşturdukları çöl­ler ve orta kuşak karalarının deniz etkisine kapalı kesimlerinde kışları soğuk geçen karasal çöllerdir.

Günlük sıcaklık farkının 50°C yi bulduğu zamanlar olmaktadır.

Yıllık yağış miktarı 100 mm’nin altındadır. Yağışlar daha çok sağanak yağmurlar şeklindedir.

Çöller genel olarak bitki örtüsünden yoksundur. Bununla birlikte yer yer kurakçıl otlar, çalılar ve kaktüslere rastlanır.

  • Karasal çöller
  • Tropikal çöller
  • Tundra İklimi (Kutupaltı İklimi)

Genel olarak, 65° -80° Kuzey enlemleri arasında görülür.

Tundra iklimi, Avrupa’nın kuzey kıyıları, Kuzey Si­birya, Kuzey Kanada, Grönland Adası kıyıları ve Orta kuşaktaki yüksek dağlarda etkili olmaktadır.

Sıcaklığın çok düşük olduğu bir iklim tipidir.

Bu iklimde en sıcak ayın ortalaması 10°C’yi geçmez.

Kışın sıcaklık değerleri -30°C ile -40°C arasında değişir. Yıllık sıcaklık farkının 65°C yi bulduğu yer­ler vardır.

Yağışlar ortalama 200 – 250 mm kadardır. En faz­la yağış yaz aylarında görülür.

Doğal bitki örtüsü çalı, yosun ve yazın yeşeren kurakçıl otlardan oluşan tundralardır.

  • Kutup İklimi

Karlar ve buzullarla kaplı kutup bölgelerinde gö­rülür. Kutup iklimi, Kuzey Kutbu çevresinde Grön­land Adası’nın iç kısımlarında ve Antarktika’da etkilidir.

Sıcaklık ortalaması bütün yıl boyunca 0°C’nin al­tındadır.

Sıcaklık, çoğu zaman -40°C ye, hatta daha altına iner.

Yıllık sıcaklık farkı 30°C dolaylarındadır.

Yağışlar son derece az ve kar şeklindedir. Ortala­ma yağış 200 mm. civarındadır.

Bu iklim tipinde bitki örtüsü yoktur.

Kutup bölgelerinde deniz yüzeyinin donmasıyla olu­şan geniş buz örtülerine bankiz denir. Ortalama ka­lınlıkları 2 m kadardır. Karalarda oluşan ve koparak denize düşen buz dağlarına ise aysberg adı veril­mektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir