Ders Notları

Osmanlı Devleti’nde Taşra Yönetimi

Osmanlı Devleti’nde Taşra Yönetimi

Taşra Teşkilatı

Çalışma: Osmanlı Devleti’nde toprak sisteminin özelliklerini araştırınız.

Osmanlı Devleti’nin örgütlenme sürecinde sınırların genişlemesi, eyaletlerin kurulmasını ve merkezi iktidarca yetkilendirmiş yöneticilerin atanmasını gerektirmiştir. Eyaletlerin yönetiminde önceleri tımar sistemi belirleyici olmuşsa da XVI. Yüzyılın sonlarında doğal sınırlara ulaşılmasıyla Osmanlı yöneticileri farklı uygulamalara başvurmuşlardır.

1. Merkeze Bağlı Eyaletler

  • Osmanlı Beyliğinin ilk dönemlerinde ülke bir hünkar sancağı ile beyin oğulları tarafından yönetilen sancaklara bölünmüştü. Sınırların gelişmesi ülke teşkilatında da genişlemeyi zorunlu kılmıştır. Merkezi devlet sisteminin taşra yönetimine ulaşması adına yapılan düzenlemeler, askeri-idari temeller üzerine örgütlenmiştir. Buna göre, devletin sahip olduğu topraklar öncelikle Beylerbeylik ya da eyalet denilen birimlere ayrılmıştır.
  • Yönetim birimlerinin her birinin başında (kazalar dışında), merkezde Devşirme sistemi içinde yetiştirilmiş, seyfiyeden birer görevli gönderilirdi. Yani bu görevliler padişahın yürütme gücünü temsil eder ve yönetici ile askerlik özelliklerine sahiptiler.
  • Bir eyaletin valisi yani Beylerbeyi, orduyu toplanma yerine götüren ve tımarlı sipahilere komutanlık eden askeri liderdir. Beylerbeyi askeri yetkilerin dışında, eyaletin mali, idari yönetimden de sorumludur. Beylerbeyi eyaletin yönetimiyle ilgili çalışmalarını merkez-deki Divan-ı Hümayun’un küçük bir modeli olan divanın yardımlarıyla yürütürdü.
  • I. Murat Dönemi’nde sınırların batı yönünde gelişmesi nedeniyle, ilk olarak Rumeli Beylerbeyliği oluşturulmuştur. Daha sonra I. Bayezıd, Kütahya merkez olmak üzere Anadolu Beylerbeyliğini oluşturmuştur.
  • XVI. Yüzyılın başlarında sadece bu iki eyalet varken, XVII. Yüzyılın ortalarında sınırların genişlemesinin sonucu olarak eyalet sayısı 34’e yükselir. Bunların bazılarında tımar sistemi uygulanmıştır. Tımar sisteminin geçerli olduğu eyaletlere Saliyanesiz eyaletler denir. Tımar sisteminin uygulanmadığı eyaletlere ise Saliyaneli eyaletler denir. Merkeze bağlı eyaletlerin hepsi Saliyanesiz eyaletlerdir. Rumeli, Budin, Karaman, Dulkadir, Sivas, Diyarbakır, Erzurum, Halep, Şam, Trablus-şam bunlara örnek gösterilebilir.
  • Eyalet içinde beylerbeyinin merkezinin bulunduğu sancak, Paşa Sancağı olarak ayrılırdı. Buraya ayrıca sancak beyi gönderilmezdi. Sancak beyleri, sancak sınırları içinde beyler-beyinin yetkilerine sahiptiler.
    Kazaların başında ilmiye sınıfından, kadı adı verilen bir yetkili bulunurdu. Kazalarda, adaletin sağlanması, bütün kamu ve özel işlerde kanunların uygulanması, Şer-i kanunların işlerlik kazanması ve vakıf sistemiyle ilgili çalışmaların yapılması kadının yetkileri arasındaydı.
  • Tımar nahiyelerinde ise tımar beyleri bulunurdu.

Soru: Osmanlı Devleti’nde görülen Tımar Sistemi ile Ortaçağ Avrupası’nda görülen derebeylik sistemi arasındaki farklar nelerdir? Araştırarak defterlerinize yazınız.

2. Bağlı Beylik ve Özerk Yönetimler

  • II. Mehmet Dönemi’nde geniş sınırlara ulaşılması Osmanlı ülke yönetiminde farklı yapıların oluşturulmasına ortam hazırlar. Bu durum aynı zamanda Osmanlı Devleti’nin İmparatorluk sürecine girdiğinin de bir kanıtıdır.

(Not: Bir devletin imparatorluk sürecine girdiğinin bir kanıtı da, farklı yönetim birimlerinin oluşturulmasıdır.)

  • Yöneticileri padişah tarafından atanan (yerel yöneticiler arasından belirlenirlerdi.), bu eyaletlerde gelirler yerel idari ve askeri giderlere harcanıyor geri kalanı da her yıl vergi (saliyane) olarak başkente gönderiliyordu.
  • Vasal devlet durumunda olan bu eyaletlerde yerel yasal ve gelenekler geçerliydi. Kısacası içte özgür, dışta merkeze bağlıydılar. Osmanlı yöneticileri seferlerde gerekli gördükleri takdirde bu eyaletlerden ordu desteği de alırlardı.
  • Kırım Hanlığı, Mekke Şerifliği, Eflak, Boğdan, Bosna, Hersek Sırbistan ve Erdel Beyliği bu şekilde yönetilen eyaletlerdir.

3. Özel Yönetimli Eyaletler (Saliyaneli Eyaletler)

  • Merkezden uzak Müslüman eyaletlerde tımar sisteminin uygulanamaması yeni bir yönetim biriminin oluşmasını zorunlu kılar. I. Süleyman tarafından örgütlenen bu eyaletlerde iltizam sistemi geçerli idi. İltizam sistemi; kanunların ön gördüğü vergileri halktan toplama ve devlet hazinesine gönderme görevinin, açık artırma yoluyla ve belli şartlarla mültezim denilen kişiye verilmesidir. Bu sistemde devlete ödenen yıllık vergiye saliyane adı verilirdi. Özel yönetimli eyaletlerde görev yapan yöneticiler de saliyane denilen yıllık maaş alırlardı. Mısır, Habeş, Bağdat, Basra, Yemen ile Cezayir-i Bahr-i Sefid eyaletleri özel yönetimli eyaletlerdir.

Osmanlı Devleti’nde Merkez Teşkilatı ders notu için bağlantıya tıklayın…

Kurucunun Mesajı

Merhaba!

Blog sayfamda birbirinden ilginç konularda hazırladığım içeriklere göz atmadan çıkış yapmazsan sevinirim. Ayrıca beğendiğin içerikleri sosyal medya hesaplarından da paylaşarak destek olabilirsin.

Akademi Facebook sayfasını da beğenmeyi unutma!

Takıldığın soruları aşağıdaki adresten bana ulaştırırsan yardımcı olabilirim.

http://sorucevap.sosyal-bilgiler.com/

Yücel KESEN

Facebook’ta Bizi Takip Edin

Sponsorlu Bağlantı

Öne Çıkanlar

Sponsorlu Bağlantı